در زیست‌شناسی زیرشاخه‌ای که تریلوبیت‌ها به آن تعلق دارند «سه‌لَپ‌ریخت‌وندان» (Trilobitomorpha) نام دارد. اعضای بدن سه‌لپ‌ریخت‌وندان دارای سه لَپ طولی و سروسینه و شکم و یک جفت شاخک (antenna) و ضمایم دورشاخه‌ای (biramus) است.

تریلوبیت‌ها گروهی از بندپایان قدیمی، بسیار ساده و ساکن دریا بودند که از روی بدن بندبند و پوشش سخت خارجی، مشخص می‌شوند. تفاوت آن‌ها با دیگر بندپایان، در زوائد حرکتی و دگردیسی اولیهٔ آن‌هاست. تریلوبیت‌ها ازجملهٔ اولین بی‌مهرگانی هستند که به واسطهٔ گسترش وسیع در محدودهٔ کوتاه زمان زمین‌شناسی، نقش ویژه‌ای را در فسیل‌شناسی ایفا می‌کنند.

تریلوبیت‌ها موجوداتی دریازی بودند و برای اولین بار از پائین‌ترین قسمت کامبرین ظاهر و در پرمین پسین منقرض شدند. تاکنون حدود ۵ هزار جنس و بیش از ۱۵ هزار گونه از آن‌ها شناسایی شده‌اند.

به‌نظر می‌رسد در این مدت زمان، بیش‌ترین اهمیت تریلوبیت‌ها در کامبرین و اردوویسین بود؛ یعنی زمانی که تنوع و تعداد آن‌ها در محیطهای دریایی بسیار زیاد بود به طوری‌که فقط در کامبرین، ۶۰۰ جنس از آن‌ها شناخته شده است.

در طول سیلورین و دونین، تعداد آن‌ها رو به کاهش نهاد. تنها به عنوان یک عضو کوچک از جانوران دریا مطرح بودند و فقط ۶۰ جنس از آن‌ها وجود داشت. در ادامه، در کربونیفر از تریلوبیت‌ها فقط یک راسته باقی‌ماند و سرانجام در پرمین پسین، این جانداران از صحنهٔ روزگار محو شدند.

توصیف

طول تریلوبیت‌ها از ۱/۰ تا ۷ سانتی‌متر متغیر است. از آن‌جا که سطح پشتی آن‌ها از طول به سه قسمت تقسیم شده (یک لبه مرکزی و دولب کناری) است، تریلوبیت نام گرفته‌اند. علاوه براین تقسیمات طولی، پوشش اسکلت پشتی در عرض نیز به سه قسمت تقسیم شده است که عبارتند از: سفالون۱۰، توزاکس۱۱ و پیجیدیم۱۲.

هر یک از این قسمت‌ها از قطعات اسکلتی تشکیل شده‌اند. قطعات فوق در بخش سر و دم به یکدیگر متصل و غیرقابل حرکت بودند و فقط در بخش سینه (که شامل ۲ تا ۴ قطعه هستند)، به یکدیگر مفصل شده بودند و نسبت به یکدیگر حرکت داشتند، به‌همین دلیل می‌توانستند در سطح شکمی خود را جمع کنند.

اسکلت تریلوبیت‌ها از نوع خارجی و ترکیب آن از کیتین، فسفات کلسیم و برخی مواد معدنی دیگر نظیر کربنات کلسیم است. محدودهٔ خارجی اسکلت که پشت‌لاک (کاراپاس) نامیده می‌شود، معمولاً بیضی تا تخم‌مرغی شکل است.

تریلوبیت‌ها همچون سایر بندپایان، برای رشد، به‌طور دوره‌ای پوست‌اندازی می‌کردند. البته پوست‌اندازی در بندپایان متفاوت است، به‌طوری‌که برخی فقط تا مرحلهٔ بلوغ پوست‌اندازی می‌کنند و گروهی دیگر پوست‌اندازی را کم و بیش ادامه می‌دهند. پوست‌اندازی در تریلوبیت‌ها ظاهراً همچون گروه دوم بوده و سبب شده است که علاوه بر فسیل بدن کامل، پوست باقی‌مانده از پوست‌اندازی نیز به‌صورت فسیل حفظ شود. پوست‌اندازی دوره‌ای موجب می‌شود، هرفرد تریلوبیت بتواند، نمونه‌های فسیلی بسیاری را برجای بگذارد. درهنگام پوست‌اندازی، بخش سفالون در تریلوبیت‌ها در بخش منحنی شکل (که به آن خط درز چهره گویند و در جلوی سفالون و در طول چشم‌ها قرار دارد) می‌شکند.

روش زیست

فسیل‌های یافت شده از تریلوبیت‌ها نشان می‌دهند که احتمالاً آن‌ها روش‌های متفاوتی برای زندگی داشتند. بیش‌تر آن‌ها به‌دلیل وجود مواد غذایی، در کف دریا و درون رسوبات زندگی می‌کردند. جانورانی که این نوع زندگی را دارند، کف‌زی نامیده می‌شوند. همچنین برخی ریزه‌خوار، برخی صیاد و عده‌ای دیگر نیز شناگر بودند. به عنوان مثال «Olenellus» تریلوبیتی بود که توانایی شنا کردن و خزیدن در بستر دریا را داشت. در هر حال تریلوبیت‌ها در نواحی کم‌عمق آب دریا می‌زیستند و در ته دریا به آهستگی می‌خزیدند و شنا می‌کردند. به‌همین خاطر، سطح زیرین بدن آن‌ها صاف بود.

فسیل های نومولیت:

نومولیت (nummulite) یا شاه‌دانهٔ عدسی یا سِکه‌سنگ سنگوارهٔ جانوری تک‌سلولی از ردهٔ روزن‌داران راسته روتالیدا (Rotaliida) است که دارای صدفی مارپیچ و نازک شبیه سکه است. صدف نومولیت از تعداد زیادی خانهٔ کوچک درست شده که جانور همیشه در آخرین خانهٔ آن زندگی می‌کرده‌است.این جانور در دوران سوم زمین‌شناسی بسیار فراوان بوده به طوری که ته‌نشست‌های دریایی دو دورهٔ اول دوران سوم زمین‌شناسی با سنگواره این جاندار مشخص می‌شود و این دو دوره را دوران نومولیتیک می‌خوانند.

قطر سکه‌سنگ‌ها به ۶ سانتیمتر می‌رسد و در صخره‌ای ترشیاری یافت می‌شوند بویژه در پیرامون دریای مدیترانه.

نام این سنگواره از واژه لاتین nummulus به معنی سکه کوچک گرفته شده‌است.

منبع: ویکی پدیا ، دانشنامه آزاد